Σχολείο σκέψης στην ορεινή Ξάνθη (Ιούλιος-Νοέμβριος 2025)
«Μέσα στ’ αλώνια όπου δειπνήσαν μια νυχτιά τα παλληκάρια
μένουνε τα λιοκούκουτσα
και το αίμα το ξερό του φεγγαριού
κι ο δεκαπεντασύλλαβος απ’ τ’ άρματά τους
μένουν τα κυπαρίσσια κι ο δαφνώνας»
Γιάννης Ρίτσος
Tι έχει μείνει στην κοινωνία του σήμερα από ιστορίες παλιές; Από τους πάνω από 400 μύθους π.χ. που έλεγε ο ξακουστός Αίσωπος της αρχαιότητας, ο δούλος που απελευθερώθηκε χάρη στις καλές συμβουλές που έδινε; Ο άνθρωπος του οποίου η αρχαία βιογραφία τον παρουσιάζει ως άσχημο, καμπούρη, κουτσό, φαφούτη;
Τι διατηρείται όμως κι από τις ιστορίες όπου πρωταγωνιστεί ο διάσημος σε όλα τα Βαλκάνια – και όχι μόνο – καλαμπουρτζής Νασρεντίν Χότζας; Ο άνθρωπος που, με βάση την παράδοση, όταν γεννήθηκε, δεν έκλαψε αλλά γέλασε!
Σίγουρα υπάρχουν πια πολλές, άπειρες εκδόσεις. Βιβλία με τα κείμενα των ιστοριών αυτών, με πλούσια εικονογράφηση, με μεταφράσεις σε πάμπολλες γλώσσες του κόσμου μας, που μεταγγίζουν τη δύναμη, τη σοφία και τη χάρη των ιστοριών αυτών σε διάφορα γλωσσικά σώματα.
Υπάρχουν παράλληλα και έργα τέχνης, από ζωγραφικούς πίνακες μέχρι αγάλματα και κεντήματα, από μικρογραφίες σε χειρόγραφα μέχρι πήλινες μορφές και παραστάσεις σε αρχαία αγγεία, που αποδίδουν είτε τους ίδιους τους διάσημους μυθοποιούς είτε τις ιστορίες τους. Όλα αυτά τα έργα εμπνέουν και εμπνέονται από τη λαϊκή σοφία που αποκρυσταλλώνουν οι ιστορίες αυτές! Όλα ακουμπούν στον ζωντανό, σπαρταριστό, εικονοφόρο προφορικό λόγο και τον μεταμορφώνουν!
Ακόμα μια μεταμόρφωση στις ιστορίες αυτές, που χιλιόχρονες ταξιδεύουν στα πέρατα του κόσμου και της ανθρώπινης διάνοιας, επήλθε πρόσφατα μέσω μιας δράσης με τίτλο «Ο Καραγκιόζης συναντά τον Αίσωπο και τον Νασρεντίν Χότζα στην ορεινή Ξάνθη» (Ιούλιος-Νοέμβριος 2025).
Ο καμπούρης, χωρατατζής, ανατρεπτικός Καραγκιόζης μας συναντήθηκε στον μπερντέ του με τις δύο μεγάλες αυτές μορφές της λαϊκής δημιουργίας. Η ΑΜΚΕ Ακαδημία Ποίησης και Παραμυθιού σχεδίασε και υλοποίησε τη δράση, σε συνεργασία με τον θίασο σκιών «Τα παραμύθια του Καραγκιόζη» και με την αιγίδα και οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.
Τι έγινε όμως στους έξι οικισμούς στην ορεινή Ξάνθη (Κομνηνά, Δαφνώνας, Σταυρούπολη, Μάνταινα, Σμίνθη, Ωραίο);
Σε τι συμμετείχαν όσοι μικροί και μεγάλοι, ντόπιοι κι επισκέπτες, ήρθαν στην παράγκα του πάντα φιλόξενου Καραγκιόζη, μαζί με τον Αίσωπο και τον Νασρεντίν Χότζα;
Ουσιαστικά στήθηκε μια γιορτή, ένα μικρό πανηγύρι. Όπως αυτά που στήνονται στα χωριά μας, όταν ξενιτεμένοι κι επισκέπτες ανταμώνουν πάλι και το ρίχνουν στον χορό, στην ομαδική μέθεξη, στις ιστορίες των στίχων και στη μουσική.
Οι πρωτότυπες παραστάσεις, που παρουσιάστηκαν σε παγκόσμια πρώτη, γράφτηκαν από τον καραγκιοζοπαίκτη Απόστολο Δομτζίδη και έμπλεξαν τις φιγούρες του Αισώπου και του Νασρεντίν Χότζα με τις περιπέτειες του Καραγκιόζη και των φίλων του.
Στα νέα έργα «Η όμορφη του σεραγίου» και «Ο κλέφτης του σεραγίου», σαν έβγαινε ο Χότζας στο πανί, ο Καραγκιόζης κι ο Νασρεντίν αντάλλαζαν πειράγματα, ενώ η αφήγηση του Αισώπου παρουσιαζόταν εγκιβωτισμένη στη ροή του έργου, μέσα σε ένα απλό και ονειρικό σκηνικό.
Τα παιδιά της ορεινής Ξάνθης ξέρουν – κάποιους έστω – μύθους του Αισώπου, ακόμα κι αν συχνά δεν είναι σίγουροι για τον δημιουργό τους. Κάποιοι, μεγαλύτεροι κυρίως, μας έχουν αφηγηθεί ιστορίες του Χότζα. Όλοι πάντως ήταν ευπρόσδεκτοι και παρακολούθησαν την παράσταση με χαρά, ενώ οι μικροί της παρέας πήραν μέρος και στο εργαστήριο που προηγήθηκε (σε σχεδιασμό και υλοποίηση της γράφουσας).
Εκεί, κρυμμένοι πίσω από ένα φωτισμένο πανί ξαναείπαμε, για εκατομμυριοστή φορά, τις ιστορίες του Αισώπου και του Νασρεντίν με διάφορους τρόπους, κρατώντας φιγούρες από χαρτόνι, φορώντας μάσκες, πάντα όμως γελώντας και ταυτόχρονα σκεπτόμενοι τι να κρύβεται πίσω από αυτές τις απλοϊκές ιστορίες, ψευδείς ίσως, που απεικονίζουν όμως παγκόσμιες και αιώνιες αλήθειες.
Αλήθειες δυνατές, για τον άνθρωπο, τις αδυναμίες του, τα χαρακτηριστικά του. Αλήθειες αντιφατικές, σατιρικές, για την κοινωνία του χτες, του σήμερα, του αύριο. Αλήθειες επικριτικές για όσους καταχρώνται την εξουσία κι εκμεταλλεύονται τον φτωχό κι αδύναμο.
Αυτές οι δράσεις επι-κοινωνίας τελικά καλλιτεχνών και κοινού ολοκληρώθηκαν με ανταλλαγή δώρων εκατέρωθεν. Πήραμε φιλοξενία, από φορείς και πρόσωπα, από την Περιφερειακή Ενότητα Ξάνθης, τον Πολιτιστικό Σύλλογο Δαφνώνα «Η Δήμητρα», τον Ι. Ναό Ευαγγελίστριας Σταυρούπολης, τους κατοίκους της Μάνταινας, το ΚΔΑΠ Σμίνθης Παίζω & Μαθαίνω, το Μειονοτικό Δημοτικό Σχολείο Ωραίου, την εφημερίδα Εμπρός.
Πήραμε αγάπη από τους συμμετέχοντες που ήρθαν κι αγκάλιασαν τις δράσεις, ταξιδεύοντας ακόμα και χιλιόμετρα, για να δουν τη μεταφερόμενη έκθεση για τον Αίσωπο και τον Νασρεντίν Χότζα, για να πάρουν δωρεάν μια φιγούρα του Καραγκιόζη και μια νέα έκδοση με το κείμενο της παράστασης «Η όμορφη του σεραγίου», που τυπώθηκε σε μορφή φυλλαδίου, όπως παλιά.
Νιώσαμε χαρά αλλά και συναίσθηση της δύναμης του Καραγκιόζη, όταν τα παιδιά καθώς τελείωνε η παράσταση, έλεγαν «Παίξτε ακόμα μία»! Νιώσαμε ότι κι άλλοι φορείς κατανοούν και στηρίζουν την αξία του μπερντέ του Καραγκιόζη και όλα όσα εκπροσωπεί για τον πολιτισμό μας, καθώς η εταιρεία ΡΟΔΟΠΗ παρείχε κακάο γάλα Ροδοπάκι στα παιδιά της δράσης.
Ένα σχολείο σκέψης στήθηκε τελικά μέσα από τη δράση «Ο Καραγκιόζης συναντά τον Αίσωπο και τον Νασρεντίν Χότζα», ένα σχολείο που συνεχίζεται για μικρούς και μεγάλους, αέναα, χωρίς διακοπές. Είναι και θα μείνει εκεί, και μέσα από το υλικό που δημιουργήθηκε (διαθέσιμο στο κανάλι της ΑΜΚΕ στο YouTube) αλλά και μέσα από τα κείμενα της έκθεσης, που μεταγράφηκαν σε γραφή Braille με την εθελοντική συνεισφορά της Περιφερειακής Ένωσης Τυφλών Θράκης και στάλθηκαν ως δωρεά σε φορείς ΑμεΑ όρασης σε όλη την Ελλάδα. Ένα σχολείο σκέψης λοιπόν, που (για να θυμηθούμε πάλι τους ποιητές μας) «γυρεύει έναν ίσκιο, φτιάχνει έναν ίσκιο, γίνεται πιο φως» (Γ. Ρίτσος).
